Hormone, menopouse en kanker: KANSA se oproep tot aksie in Oktober

English media release

Menopouse gaan nie net oor warm gloede en breinbeneweldheid nie. Dit is ook ‘n tyd wanneer hormonale veranderinge die risiko van borskanker kan beïnvloed. In die aanloop tot wêreldwye Borskankerbewustheidsmaand in Oktober doen KANSA ‘n beroep op vroue om beheer oor hul gesondheid te neem en die verband te verstaan.

“Borskanker bly een van die grootste gesondheidsuitdagings vir Suid-Afrikaanse vroue, veral tydens en na menopouse,” sê Lorraine Govender, nasionale bestuurder: gesondheidsprogramme by die Kankervereniging van Suid-Afrika (KANSA).

Wêreldwyd beklemtoon Oktober-veldtogte vroeë opsporing, simptoombewustheid en toegang tot sifting en behandeling. “KANSA belyn elke jaar sy veldtogte by hierdie temas,” sê Govender. “Hierdie jaar draai ons egter na die verband tussen menopouse en borskanker.”

Menopouse is ‘n natuurlike biologiese proses, wat gewoonlik by vroue in hul 40’s en 50’s voorkom. Namate estrogeenvlakke daal, kan vroue warm gloede, nagsweet, gemoedsverskuiwings, vaginale droogheid, slaapstoornisse en verminderde beendigtheid ervaar.Menopouse veroorsaak nie kanker nie, maar ‘n vrou se risiko om kanker te ontwikkel, neem toe met ouderdom.

Hormoonvervangingsterapie (HRT) word soms voorgeskryf om hierdie simptome te verlig. Sommige borskankers is hormoonsensitief, en langtermyn gebruik van gekombineerde estrogeen-progesteroonterapie (langer as drie tot vyf jaar) kan die risiko van borskanker verhoog. Die goeie nuus is dat risikovlakke gewoonlik binne drie tot vyf jaar na die beëindiging van die behandeling terugval na die basislyn. Korttermyn- of estrogeenterapie dra verskillende risikoprofiele, maar kan ander gesondheidsimplikasies hê as dit nie noukeurig bestuur word nie. Behalwe kanker, beïnvloed estrogeenafname ook been- en hartgesondheid, wat die risiko’s van osteoporose, frakture en kardiovaskulêre siektes verhoog.

Govender raai vroue aan om ten volle ingelig te wees voordat hulle kies of hulle HRT wil gebruik. “Een manier om betroubare inligting te kry, is om met ‘n gesondheidsorg-verskaffer te praat,” sê sy. “Die gesprek moet persoonlike en familiekankergeskiedenis, kardiovaskulêre en lewergesondheid en lewenstylfaktore soos gewig, dieet, oefening, alkoholverbruik en die gebruik van tabak in ag neem.”

Sifting bly noodsaaklik, voeg sy by. “Soos met enige vorm van kanker, verbeter vroeë opsporing die uitkomste aansienlik.”

Dit was waar vir die 43-jarige Gwen Thabane, wat ‘n knop tydens ‘n borsselfondersoek ontdek het. “Ek het ‘n familiegeskiedenis van kanker en is altyd op die uitkyk vir simptome en tekens,” sê sy.

Haar storie wys dat hormoonsensitiewe toestande nie wag vir menopouse nie. Gwen, wat in haar laat 30’s met endometriose en fibroïede gediagnoseer is, het ‘n histerektomie gehad wat haar eierstokke ongeskonde gelaat het om vroeë menopouse te vertraag. ‘n Paar jaar later is sy gediagnoseer met hormoonreseptor-positiewe borskanker. Dit is ‘n tipe kanker wat estrogeen en progesteroon as brandstof gebruik.

“Al drie diagnoses was estrogeengedrewe,” verduidelik sy.

Govender sê: “Gwen se storie is ‘n herinnering dat hoewel menopouse ‘n belangrike keerpunt in vroue se hormonale gesondheid is, hormoonsensitiewe toestande lank tevore kan ontstaan. Dit beklemtoon die belangrikheid van bewustheid en ingeligte gesondheidsorgbesluite in elke stadium van ‘n vrou se lewe.”

KANSA bepleit dat van die doeltreffendste maniere om risiko te verlaag die handhawing van ‘n gesonde liggaamsgewig, gereelde fisieke aktiwiteit insluit, alkohol- en tabakgebruik te vermy en tred te hou met mammogramme en ander sifting.

KANSA moedig vroue aan om hierdie vrae met hul gesondheidsorgverskaffers te opper:

• Watter tipe en duur van HRT, indien enige, is geskik vir my?
• Wat is my persoonlike risiko’s (familiegeskiedenis, hormoonblootstelling, lewenstyl)?
• Watter siftingstoetse moet ek prioritiseer, veral tydens en na menopouse?
• Watter lewenstylveranderinge kan ek realisties aanneem om my risiko te verminder?

Govender sluit af: “Borskanker wag nie en jy moet ook nie. Ons oproep tot aksie hierdie Oktober is eenvoudig: verstaan die rol van hormone en menopouse, praat met jou gesondheidsorgverskaffer en neem vandag beheer oor jou gesondheid.”

KANSA doen ‘n beroep op vroue om borsselfondersoeke en ondersoeke vir borskanker te prioritiseer. Dit bied bekostigbare kliniese borsondersoeke by sy sorgsentrums om enige knoppe of onreëlmatighede te identifiseer. Pasiënte met mediese fonds kan die koste van hul mediese fondse na betaling eis. Daarbenewens bied regeringsgesondheidsklinieke gratis kliniese borsondersoeke aan.

Vroue kan toegang tot mammogramme by openbare hospitaalborsklinieke kry met ‘n verwysingsbrief van ‘n mediese beroep of ‘n KANSA-verpleegster. Alternatiewelik, kontak die Radiologiese Vereniging van SA (RSSA) by www.rssa.co.za om ‘n mammogram te reël. Vroue ouer as 40 word aangeraai om jaarlikse siftings te ondergaan.

• Lipschitz S. Screening mammography with special reference to guidelines in South Africa. SA J Radiol. 2018;22(2):1370. doi:10.4102/SAJR.V22I2.1370
• Breast Cancer Risk in American Women – NCI. Accessed July 31, 2025. https://www.cancer.gov/types/breast/risk-fact-sheet